و اگر كوه آن از گل باشد و زمين رخو بود هواى آن زيان‌كارتر باشد و هر مسكنى كه زمين آن گل پاكيزه و كوه و دريا از وى دور باشد هواى آن خوش و معتدل بود اما حفظ تركيب انسانى بصيانت از مغيرات حفظ اجزاى تركيب فردا فرداست نخستين حفظ صحت نور چشم حافظان صحت چشم را بايد كه از كثرت نظر بر جسم سفيد شفاف و براق درخشنده و روشنيهاى متحرك و از دود و غبار و از چشم برنداشتن مدت طويل از منظور و از معاينهء خطوط و نقوش دقيقه زائد از حد و كثرت بكا و از بسيارى خواب و اكثار بيخوابى و از درنگ بسيار در آفتاب و نزد آتش و نگريستن در كسوف و خسوف و از تقابل بادهاى قوى و از غذاهاى مجفف و حرّيف و مبخر و اكثار جماع و خمر و لحم غليظ احتراز واجب دانند و اكتحال كحل يابسهء رادعهء جاليه احيانا لازم دارند و مدام نظر بر سبزه‌زار و حسن صبيح و مليح انداخته باشند و حذاقين گفته‌اند كه تقطير حضض مذاب در آب در چشم در هر ماهى سه مرتبه منع مواد از چشم مىكند و توتيا كه به آب مرزنجوش يا غوره پرورده باشند حافظ صحت و جالى چشم‌ست و تقطير آب رازيانه تر در چشم مجلى چشم‌ست و همچنين اكتحال اثمد به آب رازيانهء تر پرورده و بروذرمان ؟ ؟ ؟ در جلاى چشم ستودهء تمام اطباست و بستن حنا به آب برگ بيد يا آب برگ كاسنى يا آب برگ مرزنگوش يا آب باديان سرشته بر راحتين و كفين و خوردن دارچينى و فلفل و قرنفل و زعفران نافع‌ست و گفته‌اند كه هر شب وقت خواب دو درم سفوف باديان با دو درم نبات خوردن چشم را از ضعف بصر ايمن دارد و همچنين وقت خواب سعوط كردن به آب سر و چشم را از علل صيانت دهد و سفوف آمله از مقويات نور بصرست و طبع را نرم داشتن و اغذيهء سبك خوردن و اندر آب صافى سرد سر فرو برده چشم كشادن نافع دانسته‌اند و اطبا گفته‌اند كه هرچند مزاج خاصهء نوع چشم به رطوبت و برودت اقرب‌ست ليكن حسب نوع انسانى مختلف هم مىباشد چنانچه چشم پرحركت مائل بحمرت دال بر گرمى مزاج اوست و برعكس دال بر سردى مزاج آن و خفيف الحركة كم‌رمص دقيق العروق ضيق الحدقه دال بر يبوست مزاج اوست و چشم بزرگ دال بر رطوبت مزاج آن پس حفظ صحت اين انواع بملاحظهء مزاج ايشان مىبايد چنانچه گفته‌اند كه سعوط بروغن بادام و كدوى شيرين مع استعمال كحلى از كحلها به حال حفظ صحت چشم يابس المزاج اصلح‌ست و اولا شستن با گلاب يا آب كشنيز يا آب نقوع آمله پس كحل به كار بردن انسب بحفظ صحت چشم حار مزاج و اولا شستن با گلاب و آب سماق و پس از ان استعمال كحل كردن مناسب حفظ صحت چشم رطب المزاج و از مقويات چشم‌انداز جمادات مرواريد و بسد و شادنج عدسى و مرقشيشاى ذهبى و اقليمياى زر كه صلايه و مغسول كرده باشند و از نباتات ماميران چينى و ساذج هندى و زعفران و فلفل و دارفلفل و دارچينى و حضض مكى